Nederland heeft een geschiedenis die zeer sterk verbonden is met het water. Mede daardoor is er door de eeuwen heen zeer veel in dat zelfde water terecht gekomen, allerlei materiaal dat wij als duiker tijdens beoefenen van onze sport tegen kunnen komen. Vanuit dit perspectief kan het interessant en leuk zijn, om te achterhalen wat 'het verhaal achter' van wat onderwater gevonden is.

Archeologie (Grieks voor 'leer der oudheid') of oudheidkunde is de wetenschap die door bestudering van materiële overblijfselen uit het verleden en hun context inzicht tracht te krijgen in alle facetten van oude culturen. Onderwater archeologie is dus studie van voorwerpen uit het verleden die onderwater te vinden zijn. Om onderwater archeologie te kunnen beoefenen moet je als duiker je kennis en ervaring uitbreiden met het kunnen herkennen van, omgaan met en het weten te vergaren van de informatie achter deze objecten.

Vanwege de rijke Nederlandse maritieme geschiedenis en ook vanwege de gesteldheid van onze bodem ( klei, zand ) waarin overblijfselen uit het verleden diep verzonken raken, is in Nederland onderwater archeologie sterk gericht op overblijfselen vanuit de scheepvaart. Maritieme onderwater archeologie is in ons land sterk vertegenwoordigd.

Tot ca 2e helft 19e eeuw werden schepen veelal gebouwd, zonder dat er tekeningen van waren. Ook ontbreekt er veel kennis van b.v. het leven aan boord van die schepen. Met behulp van archeologisch onderzoek willen we hier meer inzicht in krijgen, en omdat de broninformatie vaak moeilijk bereikbaar in het water ligt, kunnen wij duikers daar een belangrijke rol in spelen door die informatie letterlijk en/of figuurlijk naar boven te brengen.

De meeste onderwater archeologische objecten zijn ouder dan 50 jaar en zijn daarmee beschermde monumenten die vallen onder de wet op de archeologische monumentenzorg. Als duiker mag je deze objecten alleen bekijken en niet beroeren. Doe je het wel dan ben je volgens deze wet strafbaar. De wet is nieuw en op dit moment is nog nauwelijks sanctie te verwachten bij overtreding, echter de overheid is hiermee druk bezig en spoedig zal hierin verandering te verwachten zijn. 

  

De overheid kan ( en wil ) echter wel dispensatie verlenen voor het uitvoeren van onderzoek door (amateur) archeologen. Deze dispensatie wordt in het algemeen verstrekt door de betreffende rijksdienst, in dit geval de RACM. ( Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten, www.RACM.nl ). Voor het verstrekken van dispensatie stelt de RACM wel eisen; zij verleent alleen dispensatie aan duikers die voldoende hierin zijn opgeleid en die aangesloten zijn bij de RACM bekende organisatie(s). Tussen rijksdienst en amateur archeologen verloopt de belangrijkste samenwerking via de AWN. ( Archeologische Werkgemeenschap Nederland, www.awn-archeologie.nl ) Daarom wordt door de RACM dispensatie voor onderzoek aan onderwater monumenten verstrekt aan de 'natte poot' van de AWN, de LWAOW.( Landelijke Werkgroep Archeologie Onder Water, www.lwaow.nl ). Iedereen kan lid worden van de LWAOW, echter alleen als gebrevetteerd duiker ( minimaal AOW, 2* ) kan men mee doen met opleiding en de activiteiten onder water. 

Behalve dat de lWAOW zorgt voor coördinatie van de werkzaamheden, zorgen zij ook dat de leden worden geïnformeerd en opgeleid. In de basis cursus onderwater archeologie leert de amateur onderwater archeoloog o.a. meer over zijn rechten en plichten. Daarnaast uiteenlopende fundamentele zaken zoals o.a. vroegere scheepsbouw methoden, conserveringsmethoden, verkenningstechniek en vondstmelding. Alles gericht op de situatie zoals in onze wateren. Het niveau van deze cursus is gelijkwaardig aan niveau 1 zoals aangegeven door de Nautical Archaeology Society (www.nasportsmouth.org.uk); deze gradatie ( NAS1 ) is internationaal erkend binnen de onderwater archeologie wereld.

Vanaf 2008 organiseert de LWAOW ook een gevorderden cursus; hierin wordt geleerd projectmatige aanpak van een project. Niet alleen het opstellen van een plan van aanpak voor het verkrijgen van dispensatie via de RACM, maar ook de (tussentijdse) rapportage over dit project.

Behalve het opdoen van specifieke archeologische kennis, vereist onderwater archeologie ook specifieke kennis en ervaring van de duiker. Vaak moet er gewerkt worden in een (zeer) stoffige omgeving en is het een pre dat exact aangegeven kan worden waar iets gevonden is. Dit vraagt specifieke oriëntatie techniek(en). Maar ook archeologisch werk op diepte stelt zijn eisen aan duiker en materieel. Ook filmen en fotograferen van objecten vraagt speciale vaardigheden. Eveneens het vinden van objecten niet direct zichtbaar vraagt specialistische apparatuur zoals onderwater metaaldetector, magnetometer en side-scan sonar. Ook via laboratorium onderzoek kan veel achterhaald worden over de oorsprong van een schip. Bijvoorbeeld via jaarring onderzoek ( dendro chronologie ) ondersteunt de RACM in het vinden van wanneer en waar het betreffende voorwerp gebouwd is. 

Naast activiteit in het water vraagt onderwater archeologie ook e.e.a. op het droge. Voorbeelden hiervan zijn verwerking van alle vergaarde gegevens, maar ook bijvoorbeeld onderzoek in archieven en het leggen van contacten met onderzoekers in bijvoorbeeld de streek van herkomst van het scheepswrak. Al met al zeer interessante extensies op de duiksport, waardoor deze hobby nog uitdagender kan zijn.

Frank Stoop